Rodzic, który pierwszy raz trafia na szyld z nazwiskiem Montessori, zwykle zakłada, że to nazwa programu, coś w rodzaju marki pomocy dydaktycznych. Dopiero po chwili okazuje się, że za nazwą stoi konkretna kobieta: lekarka, która przez kilkadziesiąt lat obserwowała dzieci z notesem w ręku i na podstawie tych obserwacji zbudowała sposób pracy stosowany dziś w żłobkach, przedszkolach i szkołach na wszystkich kontynentach. Jej życie było przy tym znacznie mniej spokojne, niż sugerują drewniane półki i kolorowe koraliki w sali.
Ten tekst opowiada tę historię od strony rodzica. Każdy etap życia Marii Montessori kończy się pytaniem, co z niego zostało w dzisiejszej sali — bo prawie wszystko, co dziecko robi w grupie Montessori, ma swój początek w konkretnym miejscu i roku.
Kim była Maria Montessori?
Maria Montessori (1870–1952) była włoską lekarką i pedagożką, twórczynią metody wychowania nazwanej jej nazwiskiem. Z wykształcenia była lekarzem medycyny — jedną z pierwszych kobiet we Włoszech z takim dyplomem — a do pedagogiki doszła przez pracę z dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną. W 1907 roku otworzyła w Rzymie pierwszy Dom Dziecięcy, Casa dei Bambini, i tam sprawdziła, że dzieci w wieku przedszkolnym, którym da się odpowiednie otoczenie i swobodę wyboru pracy, uczą się z koncentracją, jakiej dorośli się po nich nie spodziewali.
Przez kolejne czterdzieści lat rozwijała tę metodę w Hiszpanii, Holandii i Indiach, prowadziła kursy dla nauczycieli z całego świata i założyła organizację, która do dziś pilnuje standardów kształcenia. Trzykrotnie, w latach 1949–1951, była nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla. Zmarła w Holandii w wieku 81 lat. Sama metoda Montessori to temat na osobny tekst; ten jest o osobie, która ją stworzyła.
Dzieciństwo i studia — medycyna wbrew epoce
Maria Montessori urodziła się 31 sierpnia 1870 roku w Chiaravalle, małym mieście w prowincji Ankona w środkowych Włoszech. Jej ojciec, Alessandro, był urzędnikiem ministerstwa finansów i pracował w państwowej wytwórni tytoniu. Matka, Renilde Stoppani, była jak na swoje czasy dobrze wykształcona i to ona wspierała ambicje córki. Ojciec kochał Marię, ale nie zgadzał się z jej wyborami edukacyjnymi — w jego wyobrażeniu kobieta mogła co najwyżej zostać nauczycielką.
Maria chciała czego innego. W 1890 roku zapisała się na studia przyrodnicze na Uniwersytecie Rzymskim i zdawała egzaminy z botaniki, zoologii, fizyki doświadczalnej, histologii, anatomii i chemii. Dyplom z nauk przyrodniczych, uzupełniony o włoski i łacinę, otworzył jej w 1893 roku drogę na medycynę. Wcześniej profesor medycyny klinicznej, do którego zwróciła się o radę, stanowczo ją od tego odwodził.
Studia nie były łatwe. Część kolegów i wykładowców traktowała ją z otwartą wrogością. Ponieważ obecność kobiety przy nagim ciele w towarzystwie mężczyzn uznano za niestosowną, sekcje zwłok musiała wykonywać sama, wieczorami, po zajęciach. W 1896 roku obroniła dyplom lekarza i została jedną z pierwszych kobiet we Włoszech z tym tytułem.
Co z tego zostało w sali? Przede wszystkim sposób patrzenia. Montessori nie była pedagogiem, który wymyśla teorię i szuka do niej dzieci. Była lekarką przyzwyczajoną do obserwacji, notowania i sprawdzania hipotez. Dlatego nauczyciel w sali Montessori najpierw patrzy, a dopiero potem działa — to nawyk z medycyny, nie z pedagogiki.
Klinika i Szkoła Ortofreniczna — skąd wzięła się metoda
Po studiach Montessori zaczęła pracować w klinice psychiatrycznej Uniwersytetu Rzymskiego. W latach 1896–1901 zajmowała się dziećmi, które dziś opisalibyśmy jako dzieci z opóźnieniem rozwoju lub niepełnosprawnością intelektualną. W tamtych czasach takie dzieci często trafiały do zakładów dla dorosłych chorych i uchodziły za „nieedukowalne”.
Montessori sięgnęła do prac dwóch francuskich lekarzy: Jeana Itarda, który na początku XIX wieku próbował uczyć chłopca znalezionego w lesie, i Édouarda Séguina, który rozwinął metody nauczania dzieci z niepełnosprawnościami przez ćwiczenia zmysłów i ruchu. Czytała też Fröbla i Pestalozziego. Od Itarda i Séguina przejęła przekonanie, że ręka i zmysły są drogą do umysłu.
W 1900 roku działająca we Włoszech Liga Narodowa otworzyła w Rzymie Scuola Magistrale Ortofrenica — Szkołę Ortofreniczną, instytut kształcący nauczycieli dzieci z trudnościami w uczeniu się, z dołączoną klasą doświadczalną. Montessori została jej współdyrektorką. W pierwszym roczniku uczyło się 64 nauczycieli. Przez dwa lata Montessori pracowała z dziećmi w tej klasie i tworzyła dla nich pomoce: litery do dotykania, przedmioty różniące się wielkością, ćwiczenia chodzenia i posługiwania się łyżką. Niektóre z tych dzieci zdały potem państwowe egzaminy przeznaczone dla dzieci zdrowych.
To był moment zwrotny. Montessori zadała sobie pytanie odwrotne: skoro dzieci uznane za niezdolne do nauki robią takie postępy, to co osiągnęłyby dzieci bez tych trudności? Z ćwiczeń sensorycznych tamtej klasy wyrosły późniejsze materiały Montessori — różowa wieża, cylindry, tabliczki szorstkie i gładkie. Kiedy dziecko w żłobku przekłada cylindry do otworów w drewnianym bloku, korzysta z pomysłu, który powstał w rzymskiej klinice ponad sto dwadzieścia lat temu.
Syn Mario — historia, o której długo milczano
31 marca 1898 roku Maria Montessori urodziła syna, Mario. Jego ojcem był Giuseppe Montesano, lekarz, z którym współkierowała Szkołą Ortofreniczną. Nie wzięli ślubu. Zamężna kobieta w ówczesnych Włoszech musiałaby w praktyce zrezygnować z pracy zawodowej, a rodzina Montesano sprzeciwiała się związkowi z powodu różnic klasowych i nalegała, by narodziny dziecka pozostały tajemnicą. Montessori zgodziła się pod warunkiem, że żadne z nich nie zawrze małżeństwa z kimś innym.
Montesano złamał tę umowę i ożenił się. Montessori poczuła się zdradzona i odeszła ze szpitala uniwersyteckiego. Syna oddała na wychowanie rodzinie mieszkającej na wsi i odwiedzała go, ale nie mogła wychowywać go sama. Według biografów bardzo to przeżywała. Kontakt z synem nawiązała ponownie, gdy był nastolatkiem, i od tej pory byli nierozłączni.
Mario Montessori stał się najbliższym współpracownikiem matki. Razem założyli międzynarodowe stowarzyszenie, razem prowadzili kursy, razem przeżyli wojnę w Indiach. Po śmierci matki to on kierował rozwojem metody aż do swojej śmierci w 1982 roku.
Ta historia wraca dziś w artykułach o „lekarce, która porzuciła dziecko”. Fakty są mniej sensacyjne: była to decyzja wymuszona przez obyczaje epoki, w której samotna matka z nieślubnym dzieckiem traciła pozycję zawodową i społeczną. Montessori pisała później o dzieciństwie z wyjątkową czułością, a jej syn spędził z nią całe dorosłe życie.
Casa dei Bambini — pierwszy Dom Dziecięcy w San Lorenzo
W 1906 roku Montessori dostała propozycję, która zmieniła jej życie. Zaproponowano jej opiekę nad małymi dziećmi pracujących rodziców w nowym budynku mieszkalnym dla rodzin o niskich dochodach w San Lorenzo, robotniczej dzielnicy Rzymu. Montessori zgodziła się, bo widziała w tym szansę sprawdzenia swoich metod na dzieciach bez niepełnosprawności.
Pierwsza Casa dei Bambini, czyli Dom Dziecięcy, otworzyła się 6 stycznia 1907 roku. Zapisano do niej 50–60 dzieci w wieku od dwóch–trzech do sześciu–siedmiu lat. Początkowo sala wyglądała zwyczajnie: stół nauczycielki, tablica, piec, małe krzesełka i zamykana szafa na pomoce. Montessori szybko zaczęła ją zmieniać. Zamówiła lekkie meble dopasowane do wzrostu dzieci, które dzieci mogły same przenosić. Pomoce przeniosła na niskie, otwarte półki. Wprowadziła zajęcia z codziennego życia: zamiatanie, mycie rąk, układanie kwiatów, opiekę nad zwierzętami.
Obserwacje z San Lorenzo zaskoczyły ją samą. Dzieci, które wcześniej biegały bez celu, potrafiły skupić się na jednym zadaniu przez długi czas. Wolały pracę z pomocami od nagród i zabawek. Same pilnowały porządku, gdy rzeczy miały swoje stałe miejsce. Z tych obserwacji powstało pojęcie przygotowanego otoczenia — przestrzeni zaprojektowanej tak, żeby dziecko mogło działać samodzielnie.
Każda dzisiejsza sala Montessori, z niską półką i umywalką na wysokości dziecka, jest daleką krewną tamtego pomieszczenia w rzymskiej kamienicy.
Życie Marii Montessori w datach — oś czasu
Najważniejsze daty z życia Marii Montessori i to, co każda z nich wniosła do metody, którą znamy dziś:
| Rok | Wydarzenie | Co zostało w metodzie |
|---|---|---|
| 1870 | Narodziny w Chiaravalle (31 sierpnia) | — |
| 1896 | Dyplom lekarza Uniwersytetu Rzymskiego | Obserwacja jako punkt wyjścia pracy nauczyciela |
| 1898 | Narodziny syna Mario | Późniejszy współtwórca i następca |
| 1900 | Współdyrekcja Szkoły Ortofrenicznej w Rzymie | Pierwsze materiały sensoryczne |
| 1907 | Pierwsza Casa dei Bambini w San Lorenzo (6 stycznia) | Przygotowane otoczenie, meble na miarę dziecka |
| 1909 | Książka Il metodo della pedagogia scientifica | Opis metody dostępny dla nauczycieli |
| 1913 | Pierwszy międzynarodowy kurs w Rzymie; wydanie polskie książki | Kształcenie nauczycieli według jednego standardu |
| 1929 | Założenie Association Montessori Internationale (AMI) | Nadzór nad kursami i materiałami |
| 1934 | Wyjazd z Włoch | Rozwój metody poza ojczyzną |
| 1939–1946 | Pobyt w Indiach | Edukacja kosmiczna, praca nad pierwszymi latami życia |
| 1949 | Książka The Absorbent Mind | Pojęcie chłonnego umysłu |
| 1949–1951 | Nominacje do Pokojowej Nagrody Nobla | Wychowanie jako droga do pokoju |
| 1952 | Śmierć w Noordwijk aan Zee (6 maja) | Kontynuacja pracy przez syna Mario |
Jak metoda wyszła w świat — od Rzymu po Stany Zjednoczone i Polskę
Wiadomość o Domu Dziecięcym rozeszła się szybko. Już w 1909 roku do San Lorenzo przyjeżdżali obserwatorzy z zagranicy, a Montessori opisała swoją pracę w książce Il metodo della pedagogia scientifica. W Stanach Zjednoczonych ukazała się jako The Montessori Method i stała się bestsellerem. Pod koniec 1911 roku metodę oficjalnie wprowadzono w szkołach publicznych we Włoszech i w Szwajcarii, a w 1912 roku szkoły Montessori działały już w Paryżu i wielu innych miastach Europy.
W 1913 roku Montessori poprowadziła w Rzymie pierwszy międzynarodowy kurs dla nauczycieli. Uczestniczyło w nim 83 osoby, w tym 67 ze Stanów Zjednoczonych. W tym samym roku ukazało się polskie tłumaczenie jej książki — Polska należała więc do pierwszych krajów, w których można było przeczytać o metodzie we własnym języku. W grudniu 1913 roku Montessori pojechała z cyklem wykładów do Ameryki, gdzie wspierał ją między innymi Alexander Graham Bell, a w 1915 roku wróciła tam ponownie.
W kolejnych latach pracowała głównie w Barcelonie, gdzie rząd kataloński wspierał szkołę i instytut pedagogiczny jej imienia, oraz w Holandii, gdzie w połowie lat trzydziestych działało już ponad dwieście szkół Montessori. W 1929 roku, podczas pierwszego międzynarodowego kongresu Montessori w duńskim Elsinore, Maria i Mario założyli Association Montessori Internationale, w skrócie AMI. Stowarzyszenie miało nadzorować szkoły, kształcenie nauczycieli i produkcję materiałów. Od 1935 roku jego siedziba mieści się w Amsterdamie.
Dla rodzica wynika z tego jedna praktyczna rzecz: nazwą „Montessori” posługują się placówki o bardzo różnym przygotowaniu, a jednocześnie istnieją organizacje, które od niemal stu lat pilnują standardu kształcenia nauczycieli. Warto pytać placówkę, gdzie jej kadra przeszła kursy.
Dlaczego Maria Montessori opuściła Włochy?
Maria Montessori opuściła Włochy w 1934 roku, bo jej praca weszła w otwarty konflikt z faszystowskim rządem Benita Mussoliniego. Na początku lat dwudziestych rząd wspierał metodę i finansował kursy, ale od 1930 roku narastały spory o pieniądze i o to, czego szkoły mają uczyć. Montessori mówiła publicznie o wychowaniu do pokoju, co nie pasowało do ideologii państwa, które przygotowywało dzieci do posłuszeństwa i wojny.
W 1932 roku Maria i Mario znaleźli się pod nadzorem politycznym. W 1933 roku Montessori zrezygnowała z funkcji w państwowym stowarzyszeniu Opera Montessori, a w 1934 roku wyjechała z kraju. Dwa lata później rząd zakończył działalność Montessori we Włoszech. Jej domem była wtedy od lat Barcelona, ale wybuch wojny domowej w Hiszpanii w 1936 roku zmusił ją do kolejnej przeprowadzki — przez Anglię do Laren w Holandii.
Ten epizod dobrze tłumaczy, czym metoda jest w swoim rdzeniu. Szkoła, w której dziecko samo wybiera pracę, samo poprawia błędy i uczy się współpracy z młodszymi i starszymi, wychowuje ludzi samodzielnych — a samodzielni ludzie nie pasowali do państwa, które oczekiwało od obywateli przede wszystkim posłuszeństwa.
Indie i wojna — edukacja kosmiczna i chłonny umysł
W 1939 roku Montessori pojechała do Indii, by poprowadzić kurs w Towarzystwie Teozoficznym w Madrasie. Planowała wrócić do Europy po serii wykładów, ale w 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny po stronie Niemiec. Brytyjczycy internowali obywateli włoskich w koloniach. W praktyce internowany został tylko Mario — wrócił do matki po dwóch miesiącach — a Maria musiała pozostać na terenie Towarzystwa. Montessoriowie zostali w Madrasie i Kodaikanal aż do 1946 roku, choć z czasem pozwolono im podróżować z wykładami.
Te lata okazały się dla metody bardzo owocne. Matka i syn opracowali program dla dzieci w wieku 6–12 lat, nazwany edukacją kosmiczną: dzieci poznają świat jako całość, w której rośliny, zwierzęta, ludzie i planeta zależą od siebie nawzajem. Powstały materiały do botaniki, zoologii i geografii, a w latach 1942–1944 Montessori prowadziła kurs dla nauczycieli tej grupy wiekowej.
W Indiach Montessori zajęła się też najmłodszymi. W 1944 roku wygłosiła cykl trzydziestu wykładów o pierwszych trzech latach życia dziecka. Z tej pracy wyrosła książka The Absorbent Mind (1949), czyli „Chłonny umysł” — opis tego, jak małe dziecko wchłania język, ruch i zwyczaje otoczenia bez świadomego wysiłku. Z tych wykładów korzysta dziś każdy żłobek Montessori, bo to one uzasadniają, dlaczego praca z dziećmi poniżej trzech lat jest tak ważna.
Po wojnie Montessori wróciła do Europy. Mieszkała w Holandii, dalej podróżowała i wykładała. Zmarła 6 maja 1952 roku w Noordwijk aan Zee, w wieku 81 lat.
Co Maria Montessori odkryła o dzieciach?
Maria Montessori odkryła, że małe dziecko ma wewnętrzny plan rozwoju i samo szuka aktywności, których w danym momencie potrzebuje — jeśli dorosły przygotuje mu odpowiednie otoczenie i nie przeszkadza. Z tej obserwacji wynika pięć idei, które do dziś organizują pracę każdej grupy Montessori i które łatwo rozpoznać w codziennym zachowaniu dziecka:
Wrażliwe okresy. W pierwszych sześciu latach życia dziecko przechodzi przez fazy szczególnej wrażliwości na język, ruch, porządek, małe przedmioty i bodźce zmysłowe. W takiej fazie uczy się danej umiejętności z łatwością, której później już nie odzyska. Szczegóły i wiek każdego okresu opisuje tekst o wrażliwych okresach pierwszych sześciu lat.
Chłonny umysł. Do około szóstego roku życia dziecko przyswaja świat inaczej niż dorosły — nieświadomie, całym sobą, jak gąbka. Dlatego tak duże znaczenie ma to, co dziecko widzi i słyszy na co dzień.
Przygotowane otoczenie. Dziecko potrzebuje przestrzeni na swoją miarę: niskich półek, prawdziwych narzędzi, stałego porządku. Dorosły nie uczy bezpośrednio — przygotowuje warunki i pokazuje.
Polaryzacja uwagi. Montessori zauważyła w San Lorenzo dziewczynkę, która powtarzała ćwiczenie z cylindrami kilkadziesiąt razy z rzędu i nie dała się rozproszyć. Głęboka koncentracja jest według niej stanem, w którym dziecko naprawdę się rozwija — i dorosły nie powinien jej przerywać.
Grupy mieszane wiekowo. Młodsze dzieci uczą się, obserwując starsze, a starsze utrwalają wiedzę, pomagając młodszym. Tak działają grupy mieszane w Montessori.
Pełny opis tego, jak te idee wyglądają w praktyce żłobka i przedszkola, zawiera przewodnik po metodzie Montessori dla rodziców.
Mity o Marii Montessori — co jest prawdą
Wokół postaci Montessori narosło kilka uproszczeń, które powtarzają się w internecie i w rozmowach rodziców.
„Była pierwszą kobietą lekarzem we Włoszech.” Nie była. Przed nią dyplomy lekarskie uzyskały we Włoszech inne kobiety. Montessori była jedną z pierwszych — i to wystarczająco dużo, by mówić o przełamywaniu barier, bez dopisywania rekordu.
„Wymyśliła zabawki Montessori.” Montessori projektowała materiały dydaktyczne, nie zabawki. Każdy jej materiał izoluje jedną cechę — wielkość, kolor, wagę, fakturę — i ma wbudowaną kontrolę błędu. Większość produktów sprzedawanych dziś jako „zabawki Montessori” nie ma z jej materiałami wiele wspólnego poza nazwą.
„To metoda dla dzieci z niepełnosprawnościami.” Początek rzeczywiście był taki — Szkoła Ortofreniczna. Ale cała dalsza praca, od San Lorenzo po Indie, dotyczyła wszystkich dzieci. Metoda dobrze sprawdza się w grupach zróżnicowanych, co jest jej zaletą, a nie ograniczeniem.
„Montessori była przeciwna zabawie.” Montessori uważała, że dziecko bierze pracę na serio i czerpie z niej radość — dlatego mówiła o „pracy”, a nie o „zabawie”. Nie zakazywała zabawy; chciała, żeby dorośli traktowali aktywność dziecka z szacunkiem.
Więcej nieporozumień dotyczących samej metody — od dyscypliny po przejście do szkoły — omawia tekst o mitach o Montessori.
FAQ — najczęstsze pytania o Marię Montessori
Kiedy żyła Maria Montessori? Urodziła się 31 sierpnia 1870 roku w Chiaravalle we Włoszech, zmarła 6 maja 1952 roku w Noordwijk aan Zee w Holandii. Żyła 81 lat, z czego ponad czterdzieści poświęciła rozwijaniu swojej metody.
Czy Maria Montessori miała dzieci? Tak, jednego syna — Mario, urodzonego 31 marca 1898 roku. Przez pierwsze lata wychowywała go rodzina na wsi, a od czasów nastoletnich był przy matce i stał się jej najbliższym współpracownikiem oraz następcą.
Czy Maria Montessori dostała Pokojową Nagrodę Nobla? Nie dostała, ale była do niej nominowana trzykrotnie — w 1949, 1950 i 1951 roku, łącznie sześć razy. Nominacje dotyczyły jej pracy na rzecz wychowania do pokoju.
Czy Maria Montessori była nauczycielką? Z wykształcenia była lekarką, nie nauczycielką. Pedagogiką zajęła się przez pracę z dziećmi w klinice psychiatrycznej i w Szkole Ortofrenicznej, a potem w Domu Dziecięcym w San Lorenzo. Kształciła jednak tysiące nauczycieli na kursach w wielu krajach.
Jakie książki napisała Maria Montessori? Najważniejsze to Il metodo della pedagogia scientifica (1909), znana po angielsku jako The Montessori Method, oraz The Absorbent Mind (1949), czyli „Chłonny umysł”. Napisała też między innymi Education and Peace (Educazione e pace, 1949) i The Discovery of the Child.
Gdzie zmarła Maria Montessori? W Noordwijk aan Zee w Holandii, gdzie mieszkała po powrocie z Indii. Holandia była jej drugim domem od lat trzydziestych — tam od 1935 roku mieści się siedziba Association Montessori Internationale.
Czy Maria Montessori była na banknocie? Tak. Jej wizerunek znalazł się na włoskim banknocie o nominale 1000 lirów z emisji z 1990 roku. Upamiętniły ją też znaczki pocztowe między innymi Holandii, Indii i Włoch.
Na koniec
Maria Montessori zostawiła po sobie mniej teorii, niż można by się spodziewać po twórczyni znanej na całym świecie metody, a więcej konkretnych obserwacji: dziecko skupione nad cylindrami, dziecko, które samo odkłada pomoc na półkę, dziecko, które uczy młodszego zapinać buty. Wszystkie te sceny można dziś zobaczyć w sali Montessori niemal w tej samej postaci, w jakiej opisała je ponad sto lat temu.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak jej obserwacje wyglądają w codziennym życiu grupy, zajrzyj na strony o żłobku Montessori i przedszkolu Montessori — i umów się na wizytę, żeby obejrzeć salę na własne oczy.